Dil Çalışmalarının Tarihsel Gelişimi – 2

Önceki yazımda eski dönem dil çalışmalarını görmüştük; sıra geldi orta dönem dil çalışmalarına. :)

Roma İmparatorluğu’nun çökmesiyle yüzyıllar boyu devam etmiş olan Grek – Latin egemenliği de son bulmuştur. Böylece çeşitli topluluklar tarih sahnesinde ön plana çıkmaya başlamış, Hristiyanlık da ayrı dilleri konuşan bu toplulukların önem kazanmasına yardımcı olmuştur. Çünkü Hristiyanlık, her dinde olduğu gibi, soylulardan çok aşağı tabakaya yani cahillere ve ezilmişlere sesleniyordu. Bu gibi topluluklara Hristiyanlığın kazandırılması için Tanrı’nın Sözü’nün onların dillerine çevrilmesi gerekiyordu. Hristiyanlığın Kutsal Kitabı’nı, papaz Wulfila 4. yüzyılda Gotçaya ve 5. yüzyılda Ermeniceye; Aziz Cyrillus Islavcaya çevirdi.

Bu gibi topluluklara Hristiyanlığın kazandırılması için Tanrı’nın Sözü’nün onların dillerine çevrilmesi gerekiyordu. Hristiyanlığın Kutsal Kitabı’nı, papaz Wulfila 4. yüzyılda Gotçaya ve 5. yüzyılda Ermeniceye; Aziz Cyrillus Islavcaya çevirdi.

11 - 13. Yüzyıllar arası gerçekleşen Haçlı Seferleri ve sonrasında coğrafi keşifler toplumların ve dolayısıyla dillerin birbiriyle karşılaşmasını ve tanışmasını sağladı. Sömürgeciler, seyyahlar ve misyonerler yeni ülkelerin hiç bilinmeyen dillerinden topladıkları malzemeyi Avrupa’ya getirdiler. Bütün bu malzemeler matbaa sayesinde bugünlere taşındı.

11 - 13. Yüzyıllar arası gerçekleşen Haçlı Seferleri ve sonrasında coğrafi keşifler toplumların ve dolayısıyla dillerin birbiriyle karşılaşmasını ve tanışmasını sağladı. Sömürgeciler, seyyahlar ve misyonerler yeni ülkelerin hiç bilinmeyen dillerinden topladıkları malzemeyi Avrupa’ya getirdiler. Bütün bu malzemeler matbaa sayesinde bugünlere taşındı.

(Matbaa, 15. yüzyıl ortalarında bulunmuştur.)

Dilciler, ölmüş Grekçe ve Latincenin katı çerçevesinden çıkarak bu yaşayan dillerle uğraşmaya başladılar. Böylelikle dil çalışmaları hızla ilerlemeye başladı.

DERLEMELER

Pigafetta, 1519-1522 yılları arasında Macellan ile birlikte dünyayı dolaşmış ve çeşitli dillerden örnekler toplamıştır.

Postel, Yunanistan ve Yakın Doğu bölgesinde rastladığı dillerden derlemeler yapmıştır. Hristiyanlıktaki Rabbin Duası’nın farklı dillerdeki söylenişini tespit etmiştir.

(Matbaa, 15. yüzyıl ortalarında bulunmuştur.) Dilciler, ölmüş Grekçe ve Latincenin katı çerçevesinden çıkarak bu yaşayan dillerle uğraşmaya başladılar. Böylelikle dil çalışmaları hızla ilerlemeye başladı. DERLEMELER Pigafetta, 1519-1522 yılları arasında Macellan ile birlikte dünyayı dolaşmış ve çeşitli dillerden örnekler toplamıştır. Postel, Yunanistan ve Yakın Doğu bölgesinde rastladığı dillerden derlemeler yapmıştır. Hristiyanlıktaki Rabbin Duası’nın farklı dillerdeki söylenişini tespit etmiştir.(Matbaa, 15. yüzyıl ortalarında bulunmuştur.) Dilciler, ölmüş Grekçe ve Latincenin katı çerçevesinden çıkarak bu yaşayan dillerle uğraşmaya başladılar. Böylelikle dil çalışmaları hızla ilerlemeye başladı. DERLEMELER Pigafetta, 1519-1522 yılları arasında Macellan ile birlikte dünyayı dolaşmış ve çeşitli dillerden örnekler toplamıştır. Postel, Yunanistan ve Yakın Doğu bölgesinde rastladığı dillerden derlemeler yapmıştır. Hristiyanlıktaki Rabbin Duası’nın farklı dillerdeki söylenişini tespit etmiştir.

Gesner, 1555 tarihli Mthridates adlı eserinde Rabbin Duası’nı 22 dile çevirmiştir.

Rus Çarı Büyük Petro ile Çariçe II. Katerina ünlü filozof Leibniz’in isteği üzerine geniş bir dil araştırması emrettiler. Diller ve lehçelerden alınan örnekler Alman gezgini Pallas’a verildi. Pallas, tüm bu malzemeyi bir düzene sokarak 1787yılında bir eser yayınladı.

 Adelung, Rabbin Duası’nı 500 ayrı dil ve lehçede göstermiş ve bu türden çalışmaların en sonuncusu ve en iyisini gerçekleştirmiştir.

GRAMERLER

Apayrı dillerin yapıları ve gramerleri arasında görülen benzerlikler dillerin ortak yanlarının ele alındığı ‘genel gramer denemeleri’ne yol açmıştır. Coğrafi keşiflerden sonra keşfedilen Macarca, Habeşçe, Türkçe, Ermenice, Eskimoca ve Kürtçe gibi birçok dilin gramerleri hakkında eserler verilmiştir.

Apayrı dillerin yapıları ve gramerleri arasında görülen benzerlikler dillerin ortak yanlarının ele alındığı ‘genel gramer denemeleri’ne yol açmıştır. Coğrafi keşiflerden sonra keşfedilen Macarca, Habeşçe, Türkçe, Ermenice, Eskimoca ve Kürtçe gibi birçok dilin gramerleri hakkında eserler verilmiştir.

1660 tarihli Genel ve Akılcı Gramer adlı eserin gramer anlayışına Port-Royal Grameri denmektedir. Bu kitabın yazılmasında sözü geçenlerden biri olan Arnauld, akılcı filozof Descartes’in öğrencisiydi. Arnauld’a göre bütün dünya dillerinin gramerleri insan aklının mantık düzenine uyabilirdi. Buna göre, mantık kurallarına göre yazılan genel bir gramer, insan mantığının ürünü olan tüm dillerin gramerlerini açıklayabilirdi.

Arnauld’a göre bütün dünya dillerinin gramerleri insan aklının mantık düzenine uyabilirdi. Buna göre, mantık kurallarına göre yazılan genel bir gramer, insan mantığının ürünü olan tüm dillerin gramerlerini açıklayabilirdi.

Bu gramer çalışmaları beraberinde karşılaştırmalı çalışmaları doğal bir süreç olarak getirdi.

KARŞILAŞTIRMALI LENGÜİSTİK

Scaliger, 1599 tarihli eseriyle dilleri karşılaştırarak bu alandaki çalışmaların öncüsü olmuştur.

-      Deus – Latince

-      Theos – Yeni-Latin Dilleri

-      Gott – Germen Dilleri

-      Boğ – Islav Dilleri

Scaliger, İbranice’nin bütün dillerin kökü olduğunu reddetmiştir.

Leibniz, dillerin zamanla değişme özelliğine dikkat çekmiş; eski zamanlardaki sözcük biçimleriyle bugünkü biçimlerin karşılaştırılması sonucunda dilin tarihsel değişiminin ortaya konabileceğini öne sürerek ‘tarihsel lengüistik’ çalışmalarına öncülük etmiştir. Leibniz’in dil çalışmalarına en önemli katkısı Asya ve Avrupa dillerinin hemen hepsinin bugün hiçbir yazılı belgesi bulunmayan tek ve ortak bir kök-dilden türediğini öne sürmesidir. Böylece kelime benzerlikleriyle dilleri ailelere ayıran yanlış fikirler değişmiş olacaktır.

Leibniz, dillerin zamanla değişme özelliğine dikkat çekmiş; eski zamanlardaki sözcük biçimleriyle bugünkü biçimlerin karşılaştırılması sonucunda dilin tarihsel değişiminin ortaya konabileceğini öne sürerek ‘tarihsel lengüistik’ çalışmalarına öncülük etmiştir.

(Gottfried Wilhelm von Leibniz)

Hindistan’daki bir İngiliz mahkemesinin başkan olan W. Jones, 1786’da Asya Derneği’nde okuduğu bildirisinde Leibniz’in fikrini genişleterek bütün dillerin birbirinden meydana gelemeyeceklerini, hepsinin daha eski bir kök-dilden türemiş olabileceklerini söylemiştir. Ona göre bu dil o kadar eskidir ki hiçbir yazılı belgesi bulunmamaktadır. Bu durumu da şöyle örneklemiştir:

-      Hint-Avrupa (varsayımsal) kök-dilinde ‘gece’ sözcüğü /nokts/tur. Aynı sözcük çeşitli Hint-Avrupa dillerinde şöyledir:

-      Latince - /noktis/

-      İtalyanca - /notte/

-      Almanca - /naht/

-      Sanskritçe - /naktiş/

Şimdiye kadarki tüm dil çalışmaları iki boyutta yürütülmüştür: Yeryüzüne dağılan dilleri ‘yer’ boyutunda karşılaştırmak ve zamanla değişmiş olan dilleri ‘tarih’ boyutunda incelemek. Bu iki boyut birleştirildiğinde 19. Yüzyılda ‘tarihsel-karşılaştırmalı lengüistik’ alanı ortaya çıkmıştır. Bu alan ortaya çıkana kadar dilleri eski bir kaynak yerine yaşayan dillerden birisine bağlama düşüncesi her zaman engellenmiştir.

Yüzyılda ‘tarihsel-karşılaştırmalı lengüistik’ alanı ortaya çıkmıştır. Bu alan ortaya çıkana kadar dilleri eski bir kaynak yerine yaşayan dillerden birisine bağlama düşüncesi her zaman engellenmiştir.

Dilin kökenini bulma çalışmaların milliyetçi duygulara da yenik düştüğü olmuştur. :) Hollandalı Becanus’a göre tüm diller Flemenkçe’de türemiştir. İsveçli Kemke bütün dillerin İsveççeden çıktığını, Tanrı’nın İsveççe, Adem’in Danimarkaca ve Adem’i aldatan yılanın da Fransızca konuştuğunu söylemiştir. :)

Dilin kökenini bulma çalışmaların milliyetçi duygulara da yenik düştüğü olmuştur.  Hollandalı Becanus’a göre tüm diller Flemenkçe’de türemiştir. İsveçli Kemke bütün dillerin İsveççeden çıktığını, Tanrı’nın İsveççe, Adem’in Danimarkaca ve Adem’i aldatan yılanın da Fransızca konuştuğunu söylemiştir.

TARİHSEL – KARŞILAŞTIRMALI LENGÜİSTİK

Rask, Germen dilleri arasındaki ses benzerliklerinde bir paralellik olup olmadığını araştırmıştır. Şu örneklerde ‘p-f’ paralelliği vardır:

-      Baba: Latince-pater, İngilizce-father

-      Beş: Grekçe-pente, İngilizce-five

Rask’a göre eğer iki dilde bulunan sözcüklerde ‘harf’ yani ses değişimleri paralellik gösteriyorsa bu iki dil arasında bir bağlantı vardır. Sesler yerine bunların birer ‘imi’ olan harfleri ele alıp bunların değişmelerinden ve paralelliklerinden söz etmekle büyük bir yanlışlığa düşmüştür.

Tüm dil araştırmaları tarihi boyunca harfleri sesler üzerindeki egemenliği büyük yanılgılara yol açmıştır. Sesler canlı ve hareketlidir, sürekli değişirler; harfler ise cansız ve katıdır, değişmeden kalırlar. Örneğin, Türkçede ‘ağabey’ sözcüğü yıllar geçtikçe /a:bi/ (iki nokta üst üste imi, kendinden önce gelen sesin uzun okunması anlamına gelir) şeklinde sesletilmeye başlamışsa da yazılışı aynı kalmıştır.

TARİHSEL – KARŞILAŞTIRMALI LENGÜİSTİK

Grimm, Hint-Avrupa kök dili ile bu gruba mensup diller arasındaki sesleri incelemiş ve Grimm kuralı adıyla tanınan formüle ulaşmıştır.

-      Hint-Avrupa kök dili – bhrater

-      Sanskritçe – bhratr

-      İngilizce – brother

(Kardeş sözcüğünde ‘bh-b’ sesleri değişimi)

Bunun gibi pek çok sözcüğü inceleyerek dil seslerini inceleyen fonetik (sesbilim) dalının öne çıkmasını sağladı.

Schleicher, dilleri üç gruba ayırmıştır.

-      Ayrışık diller, Çince gibi ekleri bulunmayan sözcüklerden oluşan dillerdir. Cümlenin genel anlamı sözcüklerin cümlede yerleşme sıralarına göre belirlenir.

        bu gece SEN oku

        sen BU GECE oku

-      Yanaşık diller, Türkçe gibi çeşitli ekleri sözcüklere ekleyen dillerdir.

-      Kaynaşık diller, Latince, Grekçe, Sanskritçe ve Arapça gibi kökler ve eklerin birbirine geçip kaynaştığı dillerdir.

Yazımda yer veremediğim daha onlarca dilci bu dönemlerde yaptıkları çalışmalarla yeni döneme öncü olmuştur. Dil çalışmaları gittikçe ilerleyip ayakları yere basar hale gelmektedir. Yeni dönem dil çalışmalarında görüşmek üzere! :)

Yorumlar

Giris Yapınız

Yorum yapabilmek için giriş yapmanız gerekmektedir.

Üye Ol Giriş
Facebook ile Giriş
veya
Şifremi kaybettim
Üye Ol Giriş
Facebook ile Giriş
veya
Doğrulama için mail adresinizi kontrol ediniz.
Üye Ol Giriş
Üye Ol